dissociatie

Mijn ervaring met dissociatie is nogal ruim. Hoewel ik pas sinds een jaar of 5 weet dat het zo heet. In neurobiologische kringen zie ik steeds meer artikelen verschijnen waarin dissociëren genormaliseerd wordt. Gelukkig, en dat werd tijd. 

Iedereen kent wel het fenomeen van achter het stuur zitten en na een tijdje vaststellen dat je een stuk van de rit gemist hebt. Zo in gedachten verzonken dat je op de automatische piloot rijdt bijvoorbeeld en niet met volle aandacht bij de rit geweest. De rit niet bewust gemaakt, vooral omdat dat niet nodig was.

Onder meer het default mode netwerk in je hersenen slaat dan aan, samen met andere delen van de hersenen die bewegingen aansturen. Bij gebrek aan interessante prikkels om te verwerken kan dit gebeuren, of omdat je moe bent bijvoorbeeld. Een lichte en heel normale vorm van dissociëren. 

Naarmate we meer overvraagd worden, de hersenen veel nieuwe of moeilijke prikkels te verwerken krijgen, kan er ook dissociatie optreden, maar dan als beschermingsmechanisme. In meer of mindere mate. Het gewaarworden wordt dan als het ware uit de ervaring van het lichaam geduwd. Het autonoom zenuwstelsel neemt dit besluit als vanzelf als het systeem overvraagd wordt. Het gebeurt zonder dat we er bewust voor kiezen.

Ik kwam er op enig moment achter dat er sprake was van derealisatie, bijna structureel, als ik me onder mensen bevond. Vooral in grotere groepen en druktes. Denk aan markten of de kermis. Dan was het alsof alles achter glas plaatsvond, ik kon mijn arm uitsteken, maar dan nog zou ik de mensen niet aan kunnen raken, zo ervaarde ik dat dan. Waar ik met mijn gedachten was, kon verschillen, maar was doorgaans niet bij de situatie waar ik me letterlijk in bevond. Met mijn gewaarwording was ik totaal ergens anders dan de situatie waar mijn lichaam zich in bevond. Dat voelde ik niet meer. In één op één gesprekken had het meer de vorm van depersonalisatie, dan kon ik mezelf horen praten en me afvragen hoe het kwam dat ik dit zei. Alsof het lichaam zelf die keuzes genomen had.

Ons lichaam is ingenieus in elkaar gezet. Men zegt - geen idee of dit absoluut zo is - dat alleen mensen in staat zijn om te dissociëren. Alle andere zoogdieren hebben net als wij alle andere vormen van reageren op gevaar, behalve deze éne. Wel is duidelijk dat het default mode netwerk van onze hersenen bestaat uit drie grote samenwerkende clusters, waaronder delen van de prefrontale cortex en dieper gelegen delen van de hersenen. Deze clusters heb je nodig voor zelfreflectie, innerlijke dialoog, betekenisgeving, perspectief nemen en mentale tijdreizen.

Kortom: alles wat nodig is voor uitzoomen en vanuit meta een perspectief innemen. 

Verhalen van mensen die in overweldigende situaties melding maken van uit het lichaam gaan en andere perspectieven krijgen, zijn hiermee direct verklaard. Ikzelf kwam ook in ander perspectief terecht, inderdaad meer meta, maar daarmee was voor mij niet direct vanzelfsprekend dat ik tegelijk ook inzicht kreeg in wat de betekenis was van de overweldiging in deze situatie. Veelal ging ik gewoon naar andere plekken die "veiliger" voor me waren. Wat had het mij geholpen als ik bovenstaande eerder geweten had. Dan was ik er wellicht veel eerder toe gekomen om te overzien wat er nou eigenlijk precies gebeurde en hoeveel angst ik had opgebouwd in de loop van mijn leven. Maar dat geldt voor veel meer zaken, en dat is voer voor een ander blog.

Overigens is de materialistisch reductionistische benadering niet verklarend voor het bewustzijn zelf, in de zin van dat het bewustzijn voortkomt uit de hersenen. Dat paradigma is er nog wel, maar stort steeds verder in elkaar door alle opstapelend bewijs bij bijvoorbeeld nabij-de-dood-ervaringen (NDE's). Eerder is het andersom: het bewustzijn is er al en de hersenen zenden en ontvangen signalen vanuit alle kanten en verwerken die naar bruikbaarheid in het dagelijks leven. Ze zijn onze interface met het praktische leven van alledag.