bias

Het verbaast mij nog altijd regelmatig hoe lang het duurt voordat nieuwe informatie door gedrongen zijn in onze modellen van wat normaal is en aanvaardbaar. Toen ik voor het eerst in aanraking kwam met de psychiatrie dachten we nog dat post traumatisch stresssyndroom (ptss) exclusief toe kon behoren aan mannen die vanuit de oorlog zwaar aangeslagen terugkeerden. Ik zeg nadrukkelijk aangeslagen, omdat er iets in de hersenen gebeurt en echt verandert bij het zien, ondergaan en moeten toebrengen van zoveel geweld. Bepaalde delen van de hersenen slaan aan en blijven dat ook. Niet bij iedereen en inmiddels is er steeds meer inzicht om de blijvende verandering te voorkomen. Maar ook die blijvende verandering in de hersenen kan weer herstellen, vanwege neuroplasticiteit. Aangeslagen, maar niet beschadigd dus.

Destijds was al wel bekend dat ptss veel vaker voorkomt dan algemeen aangenomen werd. Een enkele vooruitstrevende en open minded psychiater en neuropsycholoog kwam in de negentiger jaren al met het voorstel de diagnoses aan te passen. Wat niet van hem werd overgenomen. Inmiddels begint het eindelijk door te dringen binnen psychiatrische kringen dat trauma aan de basis ligt van veel symptomen die ondergebracht worden in aandoeningen zoals omschreven in de DSM. Wat mij betreft is die hele lijst bullshit, en idd nergens wetenschappelijk. Slechts een verzameling symptomen bij elkaar genomen en dat noemen we dan - vul zelf maar in - (ziek, gestoord, abnormaal, afwijkend, of iets anders nog). 

Ik moet nu denken aan een experiment wat ze eens deden binnen een psychiatrische afdeling met 8 nieuwe patiënten. Deze personen hadden geen enkele diagnose, waren gezond verklaard, maar kregen op papier een diagnose mee bij binnenkomst. Als test of ze eruit gepikt zouden worden als gezond of normaal. Alles wat ze deden werd toegeschreven aan hun ziektebeeld door het verplegend personeel. Maakte niet uit wat ze deden. De al zittende "patiënten" echter doorzagen het experiment en wisten precies welk gedrag wel of niet bij bepaalde "aandoeningen" pasten. Opmerkelijk, op zijn zachtst gezegd.

Het geeft te denken over bias, dat je altijd bewijzen zult vinden voor datgene waar je stellig van overtuigd bent en dan niet meer open staat voor andere mogelijkheden en verklaringen. Maar ook over hoe "ziek" de personen waren die er al onder behandeling waren. Hoe zij blijkbaar nog wel ruimte hadden voor andere verklaringen dat die ze voorgeschoteld kregen. Dat niet slikten voor zoete koek.

Een andere observatie waar een oud collega me eens op wees: psychiatrische aandoeningen komen nooit voor bij mensen met een verstandelijke beperking. Dat mes kan aan twee kanten snijden: interpreteren we de symptomen als een andere aandoening of komen de symptomen inderdaad niet in de bekende vorm voor? Of iets anders nog? 

Collega had toen de conclusie: vooral intelligente mensen krijgen psychiatrische aandoeningen. Zelf heb ik vastgesteld tijdens mijn werk met mensen met ernstige verstandelijke beperkingen, dat ook zij getraumatiseerd raken. Ook zij kunnen overvraagd raken door overweldigende ervaringen. Wellicht meer nog omdat ze afhankelijker zijn van anderen door hun handicap. Zij kunnen zich echter niet zo goed uitdrukken waardoor veel symptomen over het hoofd gezien worden. Of misschien willen we dat gewoonweg niet weten.

Anyways, ik dwaal af van waar ik eigenlijk over wilde schrijven. Dat ging over hoe hopeloos achterhaald veel van onze modellen zijn, waarmee we de wereld en de verschijningsvormen er in verklaren. Dat zal op een later moment zeker nog voorbij komen, schat ik zo.

dissociatie

Mijn ervaring met dissociatie is nogal ruim. Hoewel ik pas sinds een jaar of 5 weet dat het zo heet. In neurobiologische kringen zie ik steeds meer artikelen verschijnen waarin dissociëren genormaliseerd wordt. Gelukkig, en dat werd tijd. 

Iedereen kent wel het fenomeen van achter het stuur zitten en na een tijdje vaststellen dat je een stuk van de rit gemist hebt. Zo in gedachten verzonken dat je op de automatische piloot rijdt bijvoorbeeld en niet met volle aandacht bij de rit geweest. De rit niet bewust gemaakt, vooral omdat dat niet nodig was.

Onder meer het default mode netwerk in je hersenen slaat dan aan, samen met andere delen van de hersenen die bewegingen aansturen. Bij gebrek aan interessante prikkels om te verwerken kan dit gebeuren, of omdat je moe bent bijvoorbeeld. Een lichte en heel normale vorm van dissociëren. 

Naarmate we meer overvraagd worden, de hersenen veel nieuwe of moeilijke prikkels te verwerken krijgen, kan er ook dissociatie optreden, maar dan als beschermingsmechanisme. In meer of mindere mate. Het gewaarworden wordt dan als het ware uit de ervaring van het lichaam geduwd. Het autonoom zenuwstelsel neemt dit besluit als vanzelf als het systeem overvraagd wordt. Het gebeurt zonder dat we er bewust voor kiezen.

Ik kwam er op enig moment achter dat er sprake was van derealisatie, bijna structureel, als ik me onder mensen bevond. Vooral in grotere groepen en druktes. Denk aan markten of de kermis. Dan was het alsof alles achter glas plaatsvond, ik kon mijn arm uitsteken, maar dan nog zou ik de mensen niet aan kunnen raken, zo ervaarde ik dat dan. Waar ik met mijn gedachten was, kon verschillen, maar was doorgaans niet bij de situatie waar ik me letterlijk in bevond. Met mijn gewaarwording was ik totaal ergens anders dan de situatie waar mijn lichaam zich in bevond. Dat voelde ik niet meer. In één op één gesprekken had het meer de vorm van depersonalisatie, dan kon ik mezelf horen praten en me afvragen hoe het kwam dat ik dit zei. Alsof het lichaam zelf die keuzes genomen had.

Ons lichaam is ingenieus in elkaar gezet. Men zegt - geen idee of dit absoluut zo is - dat alleen mensen in staat zijn om te dissociëren. Alle andere zoogdieren hebben net als wij alle andere vormen van reageren op gevaar, behalve deze éne. Wel is duidelijk dat het default mode netwerk van onze hersenen bestaat uit drie grote samenwerkende clusters, waaronder delen van de prefrontale cortex en dieper gelegen delen van de hersenen. Deze clusters heb je nodig voor zelfreflectie, innerlijke dialoog, betekenisgeving, perspectief nemen en mentale tijdreizen.

Kortom: alles wat nodig is voor uitzoomen en vanuit meta een perspectief innemen. 

Verhalen van mensen die in overweldigende situaties melding maken van uit het lichaam gaan en andere perspectieven krijgen, zijn hiermee direct verklaard. Ikzelf kwam ook in ander perspectief terecht, inderdaad meer meta, maar daarmee was voor mij niet direct vanzelfsprekend dat ik tegelijk ook inzicht kreeg in wat de betekenis was van de overweldiging in deze situatie. Veelal ging ik gewoon naar andere plekken die "veiliger" voor me waren. Wat had het mij geholpen als ik bovenstaande eerder geweten had. Dan was ik er wellicht veel eerder toe gekomen om te overzien wat er nou eigenlijk precies gebeurde en hoeveel angst ik had opgebouwd in de loop van mijn leven. Maar dat geldt voor veel meer zaken, en dat is voer voor een ander blog.

Overigens is de materialistisch reductionistische benadering niet verklarend voor het bewustzijn zelf, in de zin van dat het bewustzijn voortkomt uit de hersenen. Dat paradigma is er nog wel, maar stort steeds verder in elkaar door alle opstapelend bewijs bij bijvoorbeeld nabij-de-dood-ervaringen (NDE's). Eerder is het andersom: het bewustzijn is er al en de hersenen zenden en ontvangen signalen vanuit alle kanten en verwerken die naar bruikbaarheid in het dagelijks leven. Ze zijn onze interface met het praktische leven van alledag.

Meesters

Eén van de eerste boeken die ik las over bewuste creatie was het reisverslag van Baird T. Spalding, vertaald naar het Nederlands met de titel: Meesters van het verre Oosten. Het bestaat uit 6 delen en gaat over een reis van een gezelschap naar Tibet en India, al waar ze onsterfelijke meesters ontmoeten en van hen leren over bewustzijn, bron zijn en bewuste creatie.

Er zijn mensen die er moeite mee hebben dat in dit boek niet expliciet duidelijk wordt of de expeditie werkelijk heeft plaats gevonden en dan roepen dat het "slechts" fictie is en daarmee "dus" niet waar. Voor mij worden er daarmee twee dingen door elkaar gehaald. Het raakt aan de vraag of de historische figuur Jezus van Nazareth werkelijk op aarde heeft rondgelopen en de wonderen verrichtte die in de bijbel vermeld staan. Moeilijk om vanaf deze plek te achterhalen, want we stonden er niet naast en kunnen het dus niet zeker weten. Maar kan dat wat deze mens in het verhaal allemaal presteerde daarmee dan dus onmogelijk werkelijkheid worden of zijn? Dat is de vraag. Naast de vraag of er nog meer manieren zijn om iets "waar" te laten zijn.

In het boek zijn de meesters in staat om allerlei natuurkundige wetmatigheden te omzeilen. Collectieve overtuigingen en ingebouwde regels voor hoe het leven in deze realiteit werkt. Met ingebouwd bedoel ik bijvoorbeeld de gang van zaken in ons lichaam. Zwaartekracht en hoe dat invloed op ons heeft. Hoe de cellen in ons lichaam samenwerken. Noem maar op. In de bijbel staan voorbeelden van Jezus die loopt over water. Kan dit mogelijk zijn? Er zijn heden ten dagen mensen die geen voedsel meer tot zich nemen en goed blijven functioneren. Zij leven van prana. Kan dit mogelijk zijn?

Ik denk van wel. We kunnen ons afvragen of we eigenlijk wel überhaupt kunnen weten hoe absoluut iets werkt, we stellen vast hoe iets werkt op basis van wat we tegen komen als we het onderzoeken. Daarmee is dan niet bewezen of het niet op andere manier ook zou kunnen werken. Of we mogelijk iets kunnen initiëren zonder dat we ons bezig houden met al het collectieve wat we met de paplepel hebben binnen gekregen.

Toen ik in aanraking kwam met de inzichten over het relatieve karakter van onze werkelijkheid en dat echt had kunnen aanvaarden, kwam als vanzelf de vraag op in hoeverre ik mee wilde doen met het collectief. En wat er voor nodig zou zijn om bijvoorbeeld zaken als natuurkundige wetmatigheden te omzeilen. Om te kunnen lopen over water. Of instant manifestatie te realiseren. Me daar bewust mee bezig houden heeft niet mijn voorkeur. Het zal ongetwijfeld een beperkende overtuiging zijn, maar ik heb de indruk dat ik daarvoor teveel collectief aanvaardde - en daarmee ook als vanzelf in mijn lichaam ingebouwd bijvoorbeeld - zaken zou moeten veranderen. In plaats daarvan wil ik wel graag alles weten over wat die wetmatigheden dan zouden zijn volgens de nieuwste wetenschappelijke inzichten en hoe ik daarmee in harmonie kan leven en bewegen.

Toch blijft het me bezig houden, en komt er als vanzelf weer een jubelgevoel op als ik dat boek weer eens tevoorschijn haal en me voorstel hoe het kan zijn als we wat stappen verder gezet hebben in onze evolutie.

Jeuk

Waar ik allergisch voor ben als het gaat om statements in spirituele kringen, is de volgende opmerking bij de vraag waarom er iets naars gebeurt in je leven: dat is omdat je iets te leren hebt! Ook als je deze zelfde narigheid keer op keer opnieuw op je bordje krijgt. En je je het hoofd breekt over wat je fout doet of nog niet onder de knie hebt. Poeh, poeh, nog steeds niets geleerd dus!

Ik heb de ervaring dat dit soort opmerkingen ergens wel een kern in zich dragen, maar de manier waarop je er te pas en te onpas mee om de oren geslagen wordt, maakt dat ik jeuk krijg tot in mijn knieholtes. Want uitweiden over hoe dat leren dan vervolgens zou moeten, ho maar. Dat weet dan vervolgens niemand, dat moet je zelf uitzoeken. Of erger nog: de ander weet precies wat je moet doen, en reken maar niet op steun als je daar vervolgens van afwijkt. Dan val je ineens uit de gratie en buiten de groep.

Het is dus niet per se de opmerking an sich die me stoort, maar de achter liggende gedachte en intentie van waaruit dit gezegd wordt. Het wijzende vingertje. En wie bepaalt er eigenlijk wat je moet leren? Waarom is er dan geen betere gebruiksaanwijzing gegeven bij deze leerschool? Leerstof, theorie, bekwame docenten? Waarom moeten we dit allemaal helemaal zelf uitzoeken? Da's nogal een hard wereldbeeld.

Laat me even neurobiologie erbij halen. Als we dingen meemaken die ons zenuwstelsel aanjagen omdat er sprake is van angst of stress, dan reageert ons lichaam voor een groot deel als vanzelf. Het lichaam is gericht op zelfbehoud en we zijn nog steeds ingericht op een leven in de wildernis. Onze autonome responsen gaan voor een groot deel onder het waakbewustzijn door. We registreren ze wel, maar pas als ons lichaam al heeft gereageerd. Zo merken we bijvoorbeeld een verhoogde hartslag op, of het angstzweet, of versnelde ademhaling. De respons is dan al ingezet door het zenuwstelsel.

De neocortex wil vervolgens van alles wat we meemaken, inclusief onze autonome respons daarop, iets van al dat gedoe maken. It must make sense als het ware. En dus maken we verhaaltjes over waarom dit en waarom dat. In een wereld waarin soms dingen gebeuren die we niet meteen zo snel begrijpen. Zeker niet als we nog kind zijn, en de volwassenen om ons heen er prut van maken.

Anderzijds volgde ik ooit een training in bewustwording, waarin mij voor het eerst het idee aangereikt werd dat we allemaal bron zijn. Oftewel: we creëren onze eigen realiteit. Vragen die vervolgens opkwamen over dingen die je als klein kind overkomen, werden onbeantwoord gelaten. Dat was meer iets om voor jezelf een antwoord op te vinden. Gelukkig, vond ik toen, want als er iets soortgelijks voorbij zou zijn gevlogen als de opmerkingen hierboven, was ik vast in huilen uitgebarsten. Sterker nog: ik kreeg eens heel onverwachts een heftige paniekaanval toen ik in wanhoop iets deelde met een familielid en ik terug kreeg dat ik er nog iets van moest leren. Ze moest eens weten hoe streng ik altijd voor mezelf was geweest.

Via een omweg kwam ik een tijd terug uit bij radicale zelfcompassie. En ja, je voelt 'm misschien al: dat had ik te leren....compassie hebben met mezelf en aanwezig blijven bij wat zich aandiende. Daarvoor moest ik ook nog eerst leren mezelf te reguleren. Mijn zenuwstelsel enigszins in balans brengen. Mijn verhaal onder ogen komen. Waarna er zich als vanzelf steeds meer nieuwe mogelijkheden lieten zien. Dus ja, van alles te leren en ja, de wereld reflecteert als vanzelf wat mij door mijn eigen filter heen kan bereiken. 

Maar hoe onvriendelijk en weinig compassievol als iemand zich in wanhoop naar je keert voor steun en je niet eens aanwezig kan blijven bij de emoties die de ander allemaal te verwerken krijgt. Het is een moeilijke voor veel mensen, zo is me duidelijk geworden door de tijd heen.  

eenzaamheid

Eenzaamheid heeft in mijn leven best een hele tijd een negatieve lading gehad. Begonnen als een gevoel wat me voornamelijk overviel als ik me onder mensen bevond. Aan een familielid, die dat niet begreep, heb ik dat eens uitgelegd als: je in dezelfde ruimte bevinden als andere mensen is niet hetzelfde als een gevoel van samen ervaren. Laat staan een fijn samen. Daarvoor is betrokkenheid nodig. Elkaar willen kennen. Het werd een mantra: het realiseren van een fijn samen.

Mijn uitleg landde destijds als zaadjes op kale grond. Nogal vruchteloos, die pogingen. Mijn oplossing bestond er in me steeds verder terug te trekken uit die interacties. Maar mijn alleen zijn gaf geen antwoord op mijn behoefte aan verbinding.

Gedurende die terugtrekkende beweging ging ik nachtdiensten draaien en van lieverlee ook steeds meer 's nachts leven. De nacht is geruststellend als geluiden en andere invloeden van anderen je ontregelen. Op den duur kon ik geen geluid meer verdragen, alles maakte me angstig. Totaal ontregeld zocht ik een stille plek om te wonen en ging me verdiepen in herstel van dit alles. Mijn terugkeer naar de wereld der levenden. 

Ik heb inmiddels met mezelf de afspraak dat ik anderen graag wil ontmoeten, op neutrale of openbare grond. Het is me door de tijden heen duidelijk geworden dat er veel informatie op me af komt in het contact met de ander. Het domein van een ander betreden is als me bijna als vanzelf schikken naar de geschreven en ongeschreven regels die in dat domein gelden. Regels al dan niet opgesteld door die ander. 

Om deze reden ben ik ook gestopt met het werken in loondienst. Wat je in organisaties al niet aan regeltjes en gedragscodes tegenkomt! Ooit dacht ik dat ik gedoemd was om me op één of andere manier toch te schikken, en dan kwam in wanhoop de vraag op waarom ik in hemelsnaam dan toch zo in elkaar stak. Dat ligt in het verleden.

Neutrale of openbare gronden lenen zich heel goed voor delen in gelijkwaardigheid, heb ik gemerkt. Niet alleen in real life, maar ook in de virtuele wereld. En hier op substack voelt het wel goed.

deel 2

Er is in de interactie met Mandy soms iets bijzonders aan de hand. Als zij naar mij schrijft over wat haar bezig houdt en mijn aandacht blijft ergens hangen, of er 'licht iets op' in het verhaal, dan reageer ik graag associatief. Dus niet per se inhoudelijk precies op wat ze aangeeft, maar ik vertel waar het me aan doet denken of waar een link ligt naar mijn eigen stuff. Als dat gebeurt komt er doorgaans een flow op gang die leidt naar iets interessants. 

Ook ik heb de wens om mijn perceptie tot in de diepte en breedte te delen met anderen. Lange tijd was ik er stellig van overtuigd dat dit een authentieke wens was, later begon dat te wankelen en verschoof het door het inzicht dat één en ander een gevolg leek te zijn van onvervulde behoeften vanuit het verleden. Inmiddels ben ik uitgekomen bij de conclusie dat mijn authentieke wensen toch op één of andere manier gelinkt zijn aan mijn geschiedenis. Een verhaal van de kip en het ei en wat was er eerder? Of is daar überhaupt wel sprake van, eerder en later? Maar daarover later nog.

Hoe dan ook denk ik dat het associëren of kunnen linken van Mandy's teksten aan mijn eigen stuff een mogelijk antwoord biedt op het gegeven dat ik haar perceptie niet heb of zelfs maar zou kunnen innemen. Wat mij betreft hoeft dat ook niet, net zoals het niet per se nodig is dat zij of iemand anders mijn gezichtspunt volledig inneemt. Waar het om gaat is de waarde van het delen en hoe dat momenten van groei faciliteert. Als je daar in kan blijven en je kan laten inspireren, kunnen er mooie dingen ontstaan. Wat dan ook wel weer linkt aan Mandy's verwijzing naar het ontsluiten van nieuwe manieren om jezelf te zijn.

Zo zijn we rond. Ik hou daarvan, ronde verhalen. Wat me vervolgens nog even bij de kip en het ei brengt, en de vraag over wat er eerder was. Er zijn tijden geweest dat ik me de haren uit het hoofd kon trekken over de vraag of wat ik voorzag iets was wat stond te gebeuren, of dat iets gebeurde omdat ik het voorzien had. Lag het al vast, of had ik het gemanifesteerd? 

In mijn beginjaren van bewuste ontwikkeling zei ik dan heel intuïtief: voorspellingen zijn alleen dan nuttig als je kunt kiezen of je het er mee eens bent. Dat ging meer over dat ik vond dat het zo moest werken, want logisch en anders zouden we in een wel heel akelige realiteit terecht zijn gekomen waarin je duistere toekomsten kunt zien waar dan niks aan te doen valt, oftewel overgeleverd zijn aan een grillig lot - dan dat ik het helemaal doorvoelde als waarheid. Later volgden er inzichten rondom factoren als tijd en punt van waarnemen die van invloed zijn op wat je als eerder of later ervaart. Waardoor de vraag niet meer een of-of was, maar allebei waar. 

Wat ik leuk vind is hoe dit boek nu vorm krijgt. Ik associeer aan de hand van Mandy's schrijven. Geen idee waar het naar toe gaat als ik ga schrijven, ook niet waar het boek precies over zou moeten gaan, maar ik wil er van uit gaan dat deze manier goed is omdat ze passend voelt en zal leiden tot iets interessants. Zoals gebruikelijk. Ergens in de verte heb ik een vaag beeld en gevoel van waar ik persoonlijk naar toe aan het bewegen ben en zolang het passend voelt waar ik mee bezig ben is dat voldoende voor mij. Zo laat ik me verrassen.

inleiding boek

Ik moet wel glimlachen om Mandy's omschrijving van ons, zweefteef en sjamaan. Ik beschouw mezelf niet als een sjamaan, maar ook Mandy niet als een zweefteef. De hemel en aarde daarentegen passen wel, vind ik.

Naast de gemeenschappelijke nieuwsgierigheid naar de werking van leven en zijn, is ook het weten en waarnemen van subtiliteiten buiten taal iets wat we delen. Waar Mandy het een fijne uitdaging vindt om dat dan toch te beschrijven, ben ik heel blij als ik de woorden door een ander opgetekend ergens terug vindt. Dat maakt dat ik soms geïntrigeerd vaststel dat wat zij omschrijft ook door mij gekend wordt, maar dan vanuit een andere benadering. Een bijzonder gegeven wat mogelijk hierna nog wel eens voorbij gaat komen, schat ik zo.

Veel informatie in het dagelijks leven komt tot mij volledig buiten taal om. Als ik dit fenomeen omschrijf naar anderen, komt er doorgaans geen blijk van herkenning, waardoor ik de conclusie heb getrokken dat dit dus of niet zo gebruikelijk is of dat mijn woorden slecht gekozen zijn. Taal geven aan al die informatie vind ik lastig, omdat de woorden de info zelf niet zijn. Het zijn in mijn beleving twee dingen van geheel andere orde, of kwaliteit, en als ik mijn waarnemen wil communiceren naar anderen, moet ik daarvoor gaan zitten om te schrijven en ben daar dan wel enkele uren zoet mee. Direct verbaliseren is een lastige voor mij. 

Wat ben ik blij als ik dan teksten van anderen lees, die heel precies samenvatten wat door mij gevoeld wordt, om het even zo te noemen. Om deze en andere redenen heb ik me op heel veel gebied ingelezen. Denk hierbij aan neurobiologie, religie, psychologie maar ook spiritueel gedachtegoed, wetenschappelijke ontdekkingen en bijvoorbeeld zoiets als eetbare wilde planten en paddenstoelen. En nog meer. 

Ik lees, verwerk, probeer uit en vergelijk theorie met eigen ervaringen om te beslissen of ik me in gedachtegoed kan vinden of er op één of andere manier iets mee heb. Dat kan dus van alles zijn en al die kennis is ondertussen verworden tot een allegaartje van zaken die mensen kunnen bezighouden. Niet alleen uit nieuwsgierigheid maar ook omdat ik graag voeling wil blijven houden met waar we met onze gezamenlijke ontwikkelingen als mens ergens zitten.

De sjamaan in mij laat zich zien in mijn onbedwingbare neiging om te onderzoeken hoe wij mensen functioneren, wat er allemaal op fysiologisch, neurobiologisch en psychologisch gebied gebeurt. Maar ook in hoe we kunnen groeien, evolueren en helen van oude verwondingen. Ondertussen zelf uitproberend wat we daarvoor allemaal tot onze beschikking hebben, in onszelf en om ons heen. 

Ik groei daarbij steevast voorbij de grenzen van één bepaald gebied. Waar ik in het verleden wel eens dacht dat ik "het nu dan eindelijk gevonden had - eureka!", wat 'het' dan ook precies mag zijn, daar weet ik inmiddels dat ik me niet kan beperken tot slechts één manier van kijken naar onze realiteit en hoe we die bewust of onbewust vormgeven. Hoe meer ik weet, hoe meer ik erachter kom dat er nog zoveel meer te weten valt, en elke keer weer ben ik verheugd als ik iets nieuws ontdek, wat ik kan toevoegen aan wat al aanwezig is.

Terugkijkend naar alle avonturen met Mandy en de periodes alleen, denk ik dat sommige ontdekkingen eerst solo gedaan en verwerkt wilden worden en pas daarna gedeeld konden. De vorming van je eigen visie op bewust leven in zijn totaliteit is een individueel proces en het zou wel heel bijzonder zijn als je daarin continu synchroon loopt, vooral in de mate en intensiteit waarin wij beide daar mee bezig zijn en de benaderingen die daarin onze voorkeur hebben. Niet dat ik dat uitsluit overigens. 

Ik stel wel vast dat met het ouder worden er meer zachtheid of mildheid komt naar dat wat voorheen tot wrijving of frustratie kon leiden. Dat maakt het (eindelijk) toegankelijk om gezamenlijk te verwoorden wat gedeeld wil worden. Laten we los gaan, zou ik zeggen.